Kruisbestuiving

In het nieuwe boek van Louise Fresco gaat ze de uitdaging aan om verschillende benaderingswijzen van de wereld om ons heen samen te brengen. Ze is landbouw- en voedseldeskundige en verbonden aan de Universiteit Wageningen. Zowel de wetenschap, kunst en cultuur als het leven zelf kunnen in haar visie bijdragen aan ons begrip en onze benadering van deze wereld. Ze benadrukt daarbij dat wij, die de neiging hebben onszelf centraal te stellen, slechts een fractie van het heelal vormen. Ze stelt: ‘We hebben een precaire positie in een dunne laag biosfeer, op een geïsoleerde planeet in een uithoek van het heelal waar wij, en alles waarvoor we staan, recente en mogelijk tamelijk irrelevante indringers zijn.’ Dat relativeert het belang van de mensheid, maar evengoed blijft onze wereld onze bijdragen nodig hebben om deze nu en in de toekomst hanteerbaar te houden.

Achtereenvolgens beschrijft ze de gebieden van wetenschap, kunst en cultuur en het leven zelf. Wat betreft de wetenschap benadrukt ze dat niet alleen doelgericht onderzoek waardevolle resultaten oplevert, maar ook het spelen en uitproberen. In de publieke opinie is dit laatste niet erg populair, omdat het mogelijk weinig efficiënt is. Maar het kan wel effectief blijken te zijn en daarmee waardevol. 

Fresco gaat graag tegen de algemeen heersende opinie in, als dit in haar optiek op zijn plaats is. Zo rekent zij af met het romantische beeld van authenticiteit en de zogenaamde meerwaarde van biologisch voedsel. Zij haalt aan dat dit juist een grotere aanslag is op de landbouwgrond dan regulier voedsel. In de promotie van biologisch voedsel wordt het jaren braak moeten liggen van grond gemakshalve  buiten beschouwing gelaten. De ecologische voetafdruk van biologisch voedsel is daarmee groter dan die van gangbaar voedsel. Het lijkt een soort van bon ton geworden in bepaalde kringen om biologisch te eten, omdat dit immers beter voor het milieu zou zijn en het draagt een bepaalde status met zich mee, vanwege de prijs.

Ze signaleert twee ontwikkelingen in de huidige tijd: een toenemende tolerantie voor onwetendheid en een toenemende intolerantie voor het rationele debat. Ze legt hierbij een link  naar de huidige media. Beide ontwikkelingen maken dat zowel de toepassing van wetenschap als die van de democratie worden tegengewerkt. Gefundeerde opvattingen als deze maken het boek zeer lezenswaardig.

Fresco verstaat de kunst om haar visie begrijpelijk te beschrijven en daarbij zo nu en dan ook even van een afstand, vanuit het perspectief van een buitenstaander, alles te beschouwen. Ze betrekt de vraagstukken van nu erbij, zoals onder meer onze omgang met de islam. Ze beschouwt de wereld als een caleidoscoop van mogelijkheden en laat zich niet door gangbare opvattingen dirigeren, maar bepaalt haar eigen gefundeerde antwoorden, gebouwd op inzichten in de wetenschap, kunst en het leven zelf. Dit alles in een goed leesbaar en met passie geschreven boek, zoals je mag verwachten van een wetenschapper die verder kijkt dan haar eigen specialisme en ook fictie heeft geschreven. Het zou goed zijn als de makers van onze wereld dit gedachtengoed als uitgangspunt zouden nemen.  

De hemel boven Parijs

Bregje Hofstede heeft met ‘De hemel boven Parijs’ een heel goed debuut geschreven. Het is ook voor diverse prijzen genomineerd, waaronder de Opzij Literatuurprijs, en het staat op de longlist van de Libris Literatuurprijs. In het goede gezelschap van onder anderen Esther Gerritsen en Hanna Bervoets. Terecht dus. Want het is een meeslepend verhaal in een rijpe stijl. Het enige minpuntje vind ik de plotselinge wending die het verhaal aan het einde neemt, die bij mij enigszins ongeloofwaardig overkomt. Maar verder een heel fijn boek dat telkens vraagt om verder gelezen te worden.

Het begint al bij het fysiek van dit boek. Cossee heeft een passend schilderij van een jonge vrouw met sigaret op de cover geplaatst. Dit beeld past bij Fie, de Nederlandse studente die tijdelijk in Parijs studeert, waarover het verhaal gaat. Ze komt via via bij Olivier, een docent, terecht die haar onder zijn hoede neemt. Maar ze lijkt op een jeugdliefde van hem die hij heeft verloren, wat maakt dat hij veel aandacht voor haar heeft, en haar buitensporig helpt met haar Parijse leven gestalte te geven. Dit blijft niet onopgemerkt, ook niet bij de vriendin van Olivier en zijn universiteit.

Hoewel er tussen de twee niets is voorgevallen, hebben ze alle schijn tegen. Dit brengt een rollercoaster aan gebeurtenissen teweeg en leidt tot een onverwacht einde. Fie blijkt een minder onschuldig meisje dan gedacht en de lezer moet zelf bedenken of het nu een happy end is of niet. Romantisch is het in elk geval wel.

Bregje Hofstede verstaat de kunst om het verhaal voort te stuwen en doet dit op een mooie manier. Ze gebruikt tal van goede metaforen die heel beeldend zijn en die ze onnadrukkelijk, bijna terloops, gebruikt. Ze heeft een natuurlijke balans gevonden tussen de gedachten van de hoofdpersonen en de beschrijving van de omgeving. Een boek dat smaakt naar meer! Ik las dat ze een werkbeurs krijgt van het Letterenfonds voor een volgend boek, dus dat komt vast goed.

Mrs Dalloway

Clarissa Dalloway, getrouwd met de degelijke Richard, geeft weer eens een feestje dat geslaagd moet worden. Het verhaal speelt in Engeland na de Eerste Wereldoorlog. We volgen haar de dag van het feest tijdens de voorbereidingen in haar hoofd, maar worden door Virginia Woolf ook meegenomen in diverse andere hoofden. Onder meer dat van Peter, een vroegere vlam die Clarissa nog veel doet. Hij komt net terug uit Indië en voelt zich een buitenstaander. Hij ervaart het feest als een schijnheilige vertoning en krijgt als hij Clarissa wil spreken van haar te horen ‘Wacht’ waarmee ze doelt op het moment dat iedereen weg is.

De hele avond is ze druk bezig iedereen welkom te heten en vindt ze amper de tijd om een zinnig gesprek te voeren. Het gaat haar om de harmonie en ze is dan ook danig ontsteld als iemand met het verhaal van een zelfmoordenaar aan komt zetten. Zo jammer van het vrolijke feestje. Toch heeft ze in haar gedachten ook bewondering voor degene die zo het heft in eigen hand neemt. Maar de avond moet perfect zijn. En wordt dat niet. Haar verwachtingen waren ook wel hoog.

We meanderen door de gedachten van de genodigden, sommigen van harte uitgenodigd, anderen plichtmatig. Een vrouw van vroeger tot wie Clarissa zich aangetrokken voelde, die nu keurig getrouwd is en vijf zoons heeft. En telkens lossen de loden cirkels van de kerkklokken op in de lucht, waarmee de tijd almaar verglijdt. Clarissa wordt ouder en vraagt zich af wat zij en ieder ander telkens wil bewijzen in dit leven.    

Woolf vertelt met Mrs Dalloway een meeslepend verhaal waar je wel goed bij moet blijven, wil je weten wie wat denkt. Het  lijkt of de personages zo makkelijk in elkaar overlopen, toch zijn ze allemaal verschillend, maar hun levenslijnen raken elkaar, hun bestemming bepaald door hun keuzes en de omstandigheden. De schrijfster geeft een beeld van haar tijd met de opkomende vrouwenemancipatie, maar ook de onderlinge klasseverschillen. Ze laat haar hoofdpersoon ook een beetje een snob zijn, zoals haar recente biograaf Alexandra Harris zich ook al afvroeg of Woolf dat zelf wellicht was. Ze heeft verschillende aspecten van haar eigen persoon in haar levensechte personages verwerkt wat tot een interessant verhaal heeft geleid.

Tot slot lezen we vanuit het perspectief van Peter: ‘Wat is het dat mij met zo’n buitengewone opwinding vervult? Het is Clarissa, zei hij. Want daar was ze.’ En zo lijkt het eind van het verhaal een nieuw begin in zich te dragen. Mooi!     

De vlammende wereld

In dit grootse werk schept Siri Hustvedt een caleidoscopisch beeld van kunstenares Harriet Burden die naar erkenning streeft voor haar werk. Hustvedt belicht op vernuftige wijze thema’s als man-vrouwverhoudingen, waarheid en verzinsel, gekte en normaliteit, liefde en erkenning en de relatie tussen kunst en het leven. Dit doet de schrijfster door diverse mensen die Burdens werk en persoon kenden aan het woord te laten. Het boek is de weerslag van het onderzoek dat een hoogleraar esthetica naar de kunstenares heeft gedaan nadat een ernstige ziekte haar het leven heeft benomen. Het palet aan getuigenissen verbeeldt de veelzijdigheid die de realiteit kan aannemen.

De vorm die Hustvedt heeft gekozen is geniaal; hiermee gebruikt ze haar eigen ervaring als schrijfster en ‘vrouw van’, maar ze kan er ook tal van filosofische verwijzingen in kwijt die de samensteller bij ieders bijdrage plaatst. Op zeker moment verwijst hij zelfs naar haar zelf als ‘een obscure schrijfster van romans en essays, wier standpunt Burden ‘een bewegend doel’ noemt.’

De naam van de kunstenares is veelzeggend: Burden, het is haar meisjesnaam waarmee ze belast is. Haar wederhelft heet Lord en naar die patriarchale naam wil ze ook niet genoemd worden. Temeer omdat ze dan als zijn vrouw benaderd wordt. De vrouw van de kunsthandelaar die een goede kijk heeft op kunst. Haar eigen werk wordt tot haar grote frustratie gemarginaliseerd.

Om haar werk alsnog op de kaart te zetten benadert ze achtereenvolgens drie jonge mannen met de vraag om haar werk in eerste instantie onder hun naam te exposeren. De onthulling achteraf zal spectaculair zijn en haar tot grote hoogten doen stijgen. Haar wraak op de gevestigde kunstwereld zal zoet zijn. Maar het loopt finaal anders. De kunstenaars hebben een eigen wil en het lot keert zich tegen haar. Haar coming out verstomt in de waan van de dag. Ze sterft zonder ooit de erkenning te krijgen waarop ze gehoopt had, de roem die haar vader trots op haar zou hebben gemaakt. Tegelijkertijd draagt dit kleine meisje de wijze man in zich die haar vader was. Harriet, Harry voor intimi. Een dijk van een verhaal.

Brand

Voor jou is het niet moeilijk, vriend
het zit niet in je hoofd 
drukt niet op je gedachten 
knaagt niet aan je geloof

Je hoeft niet eens te spreken 
ik heb je al verstaan 
vecht door totdat het doodgaat 
rust niet zolang het leeft

Ik ben in staat van oorlog, vriend 
en jij, jij bent neutraal 
wij zien hier niet hetzelfde 
spreken niet dezelfde taal

Blaas het op of brand het af 
maar laat het niet begaan

The Scene

Zomervakantieboek

Peter Pellenaars stelt op zijn blog de vraag:
Welk boek mag volgens jou niet ontbreken op de #50books zomerleeslijst 2015?

Een mooie aanleiding om weer eens wat te schrijven over het lezen van boeken. Laatst bedacht ik me dat boeken me soms roepen. Nieuwe boeken die klaar liggen op de bank, maar ook de aanwinsten in de bieb en de boeken die geduldig wachten op mijn nachtkastje. Te zien aan de diverse stapeltjes is het een kakafonie van roepende boeken bij mij thuis. Maar het moet tijd zijn voor een boek om het te gaan lezen. De redenering ‘een boek ligt klaar dus lezen maar’ gaat niet op. Je moet het gevoel hebben dat je aan een boek toe bent.

Zo begon ik laatst eindelijk in ‘De zomer hou je ook niet tegen’ van Dimitri Verhulst. Het lag al een paar maanden te wachten, maar nu was het tijd. Mijn vooroordelen (veel gevloek en onfunctioneel naakt) erover waren weggeëbd en ik had zin in dit overzichtelijk kleine boekje. En ik las het met plezier. Zo moet het zijn.

Het nadeel van roepende boeken is dat de andere alweer roept als je de ene nog niet uit hebt. Zo ontstaat ook het stapeltje waar ik nog niet van vertelde, met de bladwijzers ergens halverwege, op de stoel achter de bank. In de strafhoek, zou je bijna denken. Dat stapeltje groeit gestaag. Iemand vroeg me over een boek dat daartussen lag: Vind je het geen mooi boek dan? Maar dat is het niet. Er zijn alleen zoveel mooie boeken en je kunt nu eenmaal niet alles tegelijk. En nieuw roept soms harder.

Op dat stapeltje in de hoek bevindt zich, zoals ik sinds kort weet, mijn aanstaande vakantieboek. Van de zomer ga ik een paar dagen naar een dorpje in Zeeland waar je waarschijnlijk niet veel meer te zoeken hebt dan rust. Dus dan moet er een fijn boek mee, niet te dun en zeker boeiend. Dit is ‘Efter’ van Hanna Bervoets. Ik won het van www.ingeleest.nl, even geleden alweer en ik stelde het beginnen eraan telkens nog even uit, al het geroep ten spijt. Totdat ik bedacht dat ik het bewaar voor de vakantie, als een bonbon voor bij de koffie.

Ik ben heel benieuwd naar dit boek. Hier borduurt Bervoets weer voort op de wereld zoals die nu is, wat ze ook al deed in ‘Alles wat er was’. Ook ‘Lieve Céline’ vond ik een goed boek. Ze heeft volop fantasie en een vlotte schrijfstijl, dus ik kijk uit naar mijn vakantie! Tot die tijd is het hier thuis nog gewoon een Babylonische spraakverwarring…

Vreemd

Wanen willen niet weg

beelden blijven bezig

schade en schande stemmen schuldig

Het leven lijkt me te leven

zonder zeggenschap

noch van mij, noch van jou, van geen

Of juist van iedereen?

Tijd tikt onverbiddelijk

consequent continu

langs mij heen

als langs geeneen

Ik voel haar wel

maar ze doet me niks

Immuun wederom, als voorheen

Welke wezenloze wil

kan zo koel zijn en zo kil

Weet waarom

en weet nog niet

wat te doen...