De vlammende wereld

In dit grootse werk schept Siri Hustvedt een caleidoscopisch beeld van kunstenares Harriet Burden die naar erkenning streeft voor haar werk. Hustvedt belicht op vernuftige wijze thema’s als man-vrouwverhoudingen, waarheid en verzinsel, gekte en normaliteit, liefde en erkenning en de relatie tussen kunst en het leven. Dit doet de schrijfster door diverse mensen die Burdens werk en persoon kenden aan het woord te laten. Het boek is de weerslag van het onderzoek dat een hoogleraar esthetica naar de kunstenares heeft gedaan nadat een ernstige ziekte haar het leven heeft benomen. Het palet aan getuigenissen verbeeldt de veelzijdigheid die de realiteit kan aannemen.

De vorm die Hustvedt heeft gekozen is geniaal; hiermee gebruikt ze haar eigen ervaring als schrijfster en ‘vrouw van’, maar ze kan er ook tal van filosofische verwijzingen in kwijt die de samensteller bij ieders bijdrage plaatst. Op zeker moment verwijst hij zelfs naar haar zelf als ‘een obscure schrijfster van romans en essays, wier standpunt Burden ‘een bewegend doel’ noemt.’

De naam van de kunstenares is veelzeggend: Burden, het is haar meisjesnaam waarmee ze belast is. Haar wederhelft heet Lord en naar die patriarchale naam wil ze ook niet genoemd worden. Temeer omdat ze dan als zijn vrouw benaderd wordt. De vrouw van de kunsthandelaar die een goede kijk heeft op kunst. Haar eigen werk wordt tot haar grote frustratie gemarginaliseerd.

Om haar werk alsnog op de kaart te zetten benadert ze achtereenvolgens drie jonge mannen met de vraag om haar werk in eerste instantie onder hun naam te exposeren. De onthulling achteraf zal spectaculair zijn en haar tot grote hoogten doen stijgen. Haar wraak op de gevestigde kunstwereld zal zoet zijn. Maar het loopt finaal anders. De kunstenaars hebben een eigen wil en het lot keert zich tegen haar. Haar coming out verstomt in de waan van de dag. Ze sterft zonder ooit de erkenning te krijgen waarop ze gehoopt had, de roem die haar vader trots op haar zou hebben gemaakt. Tegelijkertijd draagt dit kleine meisje de wijze man in zich die haar vader was. Harriet, Harry voor intimi. Een dijk van een verhaal.

Brand

Voor jou is het niet moeilijk, vriend
het zit niet in je hoofd 
drukt niet op je gedachten 
knaagt niet aan je geloof

Je hoeft niet eens te spreken 
ik heb je al verstaan 
vecht door totdat het doodgaat 
rust niet zolang het leeft

Ik ben in staat van oorlog, vriend 
en jij, jij bent neutraal 
wij zien hier niet hetzelfde 
spreken niet dezelfde taal

Blaas het op of brand het af 
maar laat het niet begaan

The Scene

Zomervakantieboek

Peter Pellenaars stelt op zijn blog de vraag:
Welk boek mag volgens jou niet ontbreken op de #50books zomerleeslijst 2015?

Een mooie aanleiding om weer eens wat te schrijven over het lezen van boeken. Laatst bedacht ik me dat boeken me soms roepen. Nieuwe boeken die klaar liggen op de bank, maar ook de aanwinsten in de bieb en de boeken die geduldig wachten op mijn nachtkastje. Te zien aan de diverse stapeltjes is het een kakafonie van roepende boeken bij mij thuis. Maar het moet tijd zijn voor een boek om het te gaan lezen. De redenering ‘een boek ligt klaar dus lezen maar’ gaat niet op. Je moet het gevoel hebben dat je aan een boek toe bent.

Zo begon ik laatst eindelijk in ‘De zomer hou je ook niet tegen’ van Dimitri Verhulst. Het lag al een paar maanden te wachten, maar nu was het tijd. Mijn vooroordelen (veel gevloek en onfunctioneel naakt) erover waren weggeëbd en ik had zin in dit overzichtelijk kleine boekje. En ik las het met plezier. Zo moet het zijn.

Het nadeel van roepende boeken is dat de andere alweer roept als je de ene nog niet uit hebt. Zo ontstaat ook het stapeltje waar ik nog niet van vertelde, met de bladwijzers ergens halverwege, op de stoel achter de bank. In de strafhoek, zou je bijna denken. Dat stapeltje groeit gestaag. Iemand vroeg me over een boek dat daartussen lag: Vind je het geen mooi boek dan? Maar dat is het niet. Er zijn alleen zoveel mooie boeken en je kunt nu eenmaal niet alles tegelijk. En nieuw roept soms harder.

Op dat stapeltje in de hoek bevindt zich, zoals ik sinds kort weet, mijn aanstaande vakantieboek. Van de zomer ga ik een paar dagen naar een dorpje in Zeeland waar je waarschijnlijk niet veel meer te zoeken hebt dan rust. Dus dan moet er een fijn boek mee, niet te dun en zeker boeiend. Dit is ‘Efter’ van Hanna Bervoets. Ik won het van www.ingeleest.nl, even geleden alweer en ik stelde het beginnen eraan telkens nog even uit, al het geroep ten spijt. Totdat ik bedacht dat ik het bewaar voor de vakantie, als een bonbon voor bij de koffie.

Ik ben heel benieuwd naar dit boek. Hier borduurt Bervoets weer voort op de wereld zoals die nu is, wat ze ook al deed in ‘Alles wat er was’. Ook ‘Lieve Céline’ vond ik een goed boek. Ze heeft volop fantasie en een vlotte schrijfstijl, dus ik kijk uit naar mijn vakantie! Tot die tijd is het hier thuis nog gewoon een Babylonische spraakverwarring…

Vreemd

Wanen willen niet weg

beelden blijven bezig

schade en schande stemmen schuldig

Het leven lijkt me te leven

zonder zeggenschap

noch van mij, noch van jou, van geen

Of juist van iedereen?

Tijd tikt onverbiddelijk

consequent continu

langs mij heen

als langs geeneen

Ik voel haar wel

maar ze doet me niks

Immuun wederom, als voorheen

Welke wezenloze wil

kan zo koel zijn en zo kil

Weet waarom

en weet nog niet

wat te doen...

Virginia Woolf

Ik had een gedachtenkronkel die ertoe leidde dat ik de nieuwe biografie van Virginia Woolf kocht, terwijl ik eigenlijk zo min mogelijk boeken wil kopen. Want: volle boekenkast en een uitnodigende bibliotheek. Ik zag dat de biografie van Hedy d’Ancona van een paar jaar terug in de aanbieding was bij de Opzij, maar met verzendkosten alweer wat minder goedkoop. Ook zo bij Bol.com, tenzij ik er een boek bij kocht. Dat zou Virginia Woolf van Alexandra Harris kunnen zijn. Maar ik gun het de échte boekhandel, Adriaan Heinen, veel meer. Daar geen Hedy, maar wel Woolf en dus ga ik door een aanbieding verleid met een nieuw boek voor de volle prijs naar huis! En Hedy kan ik altijd nog via de bieb lezen…

En zo’n gekke kronkel was het nou ook weer niet, want het is een heel fijne biografie van Woolf. Alexandra Harris schetst een genuanceerd en eerlijk beeld van de vrouw en schrijfster die Woolf was. Ze geeft de lezer inzicht in de manier waarop de schrijfster inspiratie vond voor de vorm en inhoud van haar diverse boeken. Dat Woolf veel experimenteerde ontlokt Harris de opmerking: ‘Ze kon nooit vertrouwen putten uit haar eigen succes omdat ze nooit twee keer hetzelfde deed.’ De momenten dat haar boeken uitkwamen waren voor Woolf gevaarlijke momenten, ingegeven door haar onzekerheid en stemmingswisselingen.

Harris gaat opvallend weinig in op ‘de ziekte’ van Virginia Woolf. Ze noemt ook nergens de term ‘manisch depressief’ terwijl deze toch gangbaar is in verband met de grote schrijfster. Wellicht heeft dit te maken met de nuance die Harris wil aanbrengen in het beeld dat door de jaren heen van Woolf geschetst is. Als tegenwicht van de labiele, hysterische vrouw die zich bezighield met kleinigheden op het sociale vlak, zet zij een intelligente vrouw neer, die in haar werk het persoonlijke tot een hoger (politiek) niveau tilt en die zelf, en door haar man geholpen, op een verstandige manier omgaat met haar ziekte. De ziekte brengt haar niet alleen somberheid, maar ook creativiteit.

Woolf’s relaties met mannen en vrouwen komen zonder veel effectbejag als vanzelfsprekend thema aan bod. Het lijkt recht te doen aan de persoon die Woolf was. De biografe bespreekt enkele eerdere biografieën, waarvan de vroegere Woolf ook neerzetten als slachtoffer van misbruik in haar jeugd. Harris vindt dit een te eenzijdige blik, Woolf was zoveel meer dan dat. Ze noemt haar zelfs een snob! Woolf bevond zich dan ook in de luxe positie van het hebben van een stads- en een plattelandswoning met de nodige dienstmeisjes. Maar ze maakte ook de realiteit van de eerste wereldoorlog mee. De opsomming nodigt uit tot het lezen van de biografie door Hermione Lee.

Sowieso vraagt het boek om (her)lezing van Woolf’s boeken. ‘Orlando’ wat ik jaren geleden met enige moeite las, is in de terminologie van Woolf een ‘vakantieboek’ of ‘tussendoortje’. Evenals ‘Tussen de bedrijven’ wat veel subtiele verwijzingen naar de oorlog bevat. Nog genoeg te ontdekken dus in het werk van Woolf!        

Twee minuten stilte

Het is 4 mei, we zijn even stil om de doden te herdenken. Ik zie de mensen op de Dam, volwassenen en kinderen, en vraag me af waar ze aan denken, hoe hun gedachten verlopen. Hun opa of oma die er niet meer is? Hun zoon die in een latere ‘vredesmissie’ omkwam? Van de doden tot de dagelijkse beslommeringen die hen afleiden?

Ik weet nog dat ik als kind, toen ik me voor het eerst bewust was van de betekenis van de dodenherdenking, er heel erg op gericht was om de volle twee minuten te besteden aan datgene waar ze voor bedoeld waren. Ik zag de wandelwagen van mijn moeder voor me, doorzeefd door kogels, terwijl zij en haar moeder in een schuilkelder zaten. Het was een indrukwekkend beeld. Mijn opa die ik nooit echt heb gekend, maar waarover ik gehoord had dat hij de bezetter was ontglipt. Het waren sterke beelden in mijn hoofd.

Maar op tv zag ik ook beelden. Kinderen die de camera zagen en moesten lachen, waarop ik vond dat ik me in moest houden. Kinderen op de schouders van hun vader, die opvallend stil waren. Mensen met nette kleding, maar ook mensen in hun dagelijkse kloffie. Kon dat wel? Was dat wel respectvol?

Nu denk ik dat het gaat om wat je het hele jaar door denkt en waar je voor staat. En niet alleen die twee korte minuten van bezinning, die me even deden denken aan het gebed in stilte waar de dominee in de kerk in mijn kindertijd wel eens gelegenheid voor gaf. Bad ik wel voor het goede? Het gaat om je intentie, om wat je je medemens gunt. Ik hoop van harte dat hoe sterk actuele gebeurtenissen onze afkeur ook oproepen, we alles in perspectief blijven zien en de lijn van toen naar nu door durven te trekken en we ons realiseren: ‘Dat nooit meer’. Bovendien hoop ik dat de juiste mensen zich aangesproken voelen door de stem van degenen die vinden dat ieder mens het waard is om te leven.      

Bloeitijd

Ik ben weg van alles, ben alleen, heb een kamer voor mezelf en voel me vrij. Ik slenter doelloos door een onbekende stad en laat me meevoeren naar waar mijn voeten me brengen. Dat zijn de stadswallen, het ver uitgestrekte park, het imposante gebouw van een museum, de steegjes, de straatjes, de terrasjes. Ik neem plaats en bestel een kop koffie. De zon streelt mijn gezicht, even sluit ik mijn ogen en voel de warmte van een voorzichtige lente. 

Ik ben mezelf, sta open voor de wereld, ik hoor de taal der mensen. De serveerster zet de koffie met een glimlach voor me neer. Vogeltjes kwetteren in hun kooitjes aan de stadswal. Vrolijk en licht zingen ze het voorjaar tegemoet. Een kerkklok luidt in de verte, maar dwingt me tot niets. Het geluid ademt het wezen van de stad. Mijn koffie drink ik langzaam, ik heb de tijd aan mezelf. Geen afspraken, geen verplichtingen, geen bereikbaarheid, geen nieuws, geen waan van de dag. 

Na mijn koffie wandel ik rustig verder door de kleine straatjes vol met bijzondere winkeltjes met elk hun eigen specialiteit. Boeken, verse vis, Turkse lekkernijen, mooie cadeautjes. Ik hoef niets te  hebben, de etalages zien is al voldoende. De gezellige drukte van darrende mensen en het rustige geroezemoes dat in de lucht hangt, stemmen me mild. Net buiten het centrum voelt de stad ongedwongen en eigen. Al ben ik niet van hier, ik voel me thuis. Thuis is waar je hart is. 

In het park is het eerste groen aan de bomen al zichtbaar. Geitjes staan volop te grazen. Moeders lopen met hun kleine kindjes door het goed bezochte park. Honden snuffelen aan elkaar tot vermaak van hun baasjes die enthousiast praatjes aanknopen. Het leven neemt zijn loop. Mijn horloge ligt thuis. De tijd is nu. ‘Wat ben je aan het schrijven?’ vraagt een jongen die voorbijkomt me. Ik moet stoppen, de wereld roept me.