Dinsdag

Een oude man in de nadagen van zijn leven wordt ten tonele gevoerd. Hij heeft twee vrouwen verloren, aan de dood en de ouderdom. Eenzaam leeft hij in het achtergebleven huis waarin hij slaapt op zolder om door de kieren van het dak het contact met de wereld buiten te voelen. Zijn huis is genomineerd om gesloopt te worden maar hij vertikt het om er weg te gaan. En al helemaal niet naar een verzorgingshuis zoals zijn hulp oppert. Een man waarmee je mededogen voelt totdat blijkt hoe meedogenloos en opportunistisch hij in zijn leven is geweest. Elvis Peeters vertelt gedoseerd over het leven van de man. Dinsdag verwijst naar een willekeurige dag in zijn leven. Steeds meer blijkt dat het gaat om het totaal van dagen dat een mensenleven uitmaakt.

Elvis Peeters schrijft zijn boeken samen met zijn vrouw Nicole van Bael. In Dinsdag geven ze een rauw beeld van een leven in vergrijpen, geleid door eigenbelang. We maken eerst kennis met de huidige huiselijke situatie van de oude man. Hij stelt zichzelf taken voor de dag zodat hij deze ook weer rustig doorkomt. Steeds meer blijkt dat hij een gewelddadig verleden heeft en aan diverse kanten heeft gevochten in Congo, voormalige Belgische kolonie. De aanleiding dat hij daar al op jonge leeftijd terecht kwam was een straf van zijn vader.

Op zijn negentiende verkracht hij met een paar kameraden een meisje op een stille landweg in België. Zodra zijn vader er van hoort stuurt hij hem naar zijn zus die in Congo woont. Daar volgt een rusteloos bestaan van de ene onbevredigende plek naar de ander in tal van baantjes die om handenarbeid vragen. Zijn eigen gewin en genot zijn hierbij leidend. Hij zal zich nooit lang  binden, hij gebruikt telkens de optie om weer verder te trekken, tot in de gevechten in het land aan toe. Hij vecht aan verschillende zijdes, samen met de bevolking die hij steevast de zwarten noemt. Ze zijn mogelijk nog gewelddadiger dan hij zelf maar het laat hem onverschillig.  

Zijn hele avontuurlijke en onrustige leven brengt hem uiteindelijk net als de meesten in een eenzame situatie die het einde inluidt. De enige vlucht die hem dan nog rest is die in zijn verbeelding. Hij hoort de natuur zijn gang gaan als hij zich klaarmaakt voor de nacht zodat de dromen kunnen komen. Een indringend verhaal over een hoofdpersoon die steeds minder sympathiek lijkt. Of hoe geweld in alledaagsheid kan eindigen.   

De zonde van de vrouw

Connie Palmen begint haar verhaal met Eva die de verleiding niet kan weerstaan om van de appel van de boom der kennis van goed en kwaad te proeven. Ze overtreedt daarmee het gebod van hogerhand en bezorgt de prille mensheid de erfzonde. Om te kunnen kiezen tussen goed en kwaad is verbeeldingskracht nodig. Zo heeft ze de mens menselijk gemaakt. Met een leven dat eindig is en verbeeldingskracht die het de moeite waard maakt. Dit thema onderzoekt Palmen aan de hand van de levensverhalen van vier beroemde vrouwen met grote verbeeldingskracht, elk op haar eigen wijze. Marilyn Monroe, Marguerite Duras, Patricia Highsmith en Jane Bowles zijn de vrouwen waarop Palmens onderzoek zich richt in dit korte essay.

Meteen al blijkt dat de vier vrouwen elk een al vroeg afwezige vader hadden en een moeder waarmee ze een moeizame band hadden. Ook hebben ze alle vier hun naam veranderd. Ze zijn een ander geworden voor hun publiek. Tegelijkertijd verloren ze zichzelf in onmatigheid waardoor ze de dood dichterbij haalden. Palmen stelt dat de mateloosheid, de verspilling, de genotzucht, het gevaarlijke leven en de dood trekken aan vrouwen met verbeelding. Gelukkig heeft voor dit boekje de verbeelding de overhand gehad.

Na een gezamenlijke inleiding belicht de schrijver de levens van de vier bekende vrouwen afzonderlijk, en legt nu en dan onderlinge verbanden. Ze maakt de zonde en de hunkering zichtbaar. Ze verlangen naar erkenning van hun ware zelf dat ze juist door hun publieke imago verloren hebben. De buitenkant blijft over en vanbinnen heerst de leegte. Elk van de vier doet dit op haar eigen manier.

Het is goed om nu eens te lezen over een andere schrijver dan Virginia Woolf die na het voltooien van een roman of het beëindigen van een relatie in een depressie raakt. Blijkbaar toont zich hier een patroon. Ook dat Jane Bowles, die even geleden maar één boek schreef, nu weer eens uit de vergetelheid wordt gehaald is een positief punt van dit essay. Het nodigt sowieso uit om meer werk van en over de vier te lezen. Maar het doet me ook verlangen naar een groter werk van Palmen over dit thema. De onderwerpen zijn uitgezet, de levens geschetst en dan nu wellicht een onmatig werk over de vrouw in de kunst? Ik kijk er naar uit!   

Het verborgen weefsel

Het was natuurlijk niet helemaal toevallig dat ik in de bibliotheek op een boek van Stefan Hertmans stuitte vlak voor de Literaire Manifestatie waar hij aanwezig zou zijn. Waarschijnlijk lag het op een thematafel. ‘Het verborgen weefsel’ is een boek uit 2008, vijf jaar voor het verschijnen van het alom geprezen ‘Oorlog en terpentijn’. Nu is er de historische roman ‘De bekeerlinge’, maar Hertmans heeft vanaf de jaren ’80 al een heel groot en divers oeuvre opgebouwd. Van gedichten tot proza en poëzie. Dat poëtische vindt zijn weerslag in de stijl van Het verborgen weefsel. Het wordt overtuigend verteld in de zij-vorm.

Het verhaal volgt een vrouw in haar dagelijkse leven met alle verhevenheid en platvloersheid die daarbij komt kijken. Ze denkt, doet en voelt vooral veel. Ze lijkt onberekenbaar en wispelturig maar leeft volgens haar eigen logica om die vervolgens soms toch weer overhoop te gooien. Ze leeft een schijnbaar eenvoudig leven met man, kind en minnaar. Het kind wordt in het begin telkens aangeduid als het kind. Later blijkt het de dochter. Een naam krijgen we niet. Door in deze termen te schrijven schept de schrijver een zekere afstand tussen de hoofdpersoon en de belangrijkste mensen in haar leven. Het is vooral zichzelf waarmee ze moet zien te leven, de rest plooit zich daaromheen. Ze zoekt naar iets in zichzelf maar kan het telkens niet vinden. ‘De stomme continuïteit van het alledaagse leven lijkt haar weg te voeren van de stille kern in haarzelf.’

Ook geluk blijkt een onbereikbaar streven. Als aan alle voorwaarden is voldaan verschijnt er een leegte. Het valt niet te ensceneren, zelfs niet als ze er de noodzakelijke rust voor in zichzelf voelt. Het is voer voor haar werk, ze is schrijver. ‘Tegen de illusie  van de vrijheid, schrijft ze ergens, en de pijn  die dat veroorzaakt, helpt alleen de vrijheid van mijn melancholie. Het is het verborgen weefsel van mijn ziel.’ De schrijver in de kern.  

Transit

Ik las Transit van Rachel Cusk en toen ik het uit had dacht ik: waar ging het nou eigenlijk over? Je wordt als lezer meegenomen in het leven van de vrouwelijke hoofdpersoon zonder gelijk heel veel van haar te weten te komen. Ze komt in diverse situaties terecht en ze laat vooral degenen die ze ontmoet vertellen. Maar gaandeweg leer je toch ook door haar reacties de ik-figuur steeds een beetje beter kennen. Het totaal lijkt een opeenvolging van scènes waarin gedoseerd een verhaal verteld wordt.

Faye, de ik-figuur, is net gescheiden en komt met haar kinderen van het Engelse platteland naar Londen. Daar komt ze in contact met haar asociale buren die haar doen twijfelen aan de juiste keuze van haar huis. De aannemer die het op gaat knappen heeft een ongebruikelijke methode om de buren tijdelijk mild te stemmen. Bijzonder is vervolgens haar bezoek aan een gedesillusioneerde kapper die haar afraadt het haar te laten verven omdat je het dan bij moet houden. ‘Je hebt levenslang,’ stelt hij.

Faye is schrijfster en komt op een literaire bijeenkomst met twee andere, prominent aanwezige schrijvers terecht. Haar rol in het geheel is bescheiden en onopvallend. Eén van hen zegt: ‘Je wist pas dat je de dingen die je waren overkomen de baas was, wanneer jij de macht over het verhaal had in plaats van andersom.’ Zij leest haar eerder geschreven verhaal voor. Het verhaal dat ze al heeft vormgegeven. De avond krijgt een verrassende wending als de moderator toenadering zoekt. Ze laat het gebeuren maar trekt ook een grens.

In gesprek met een studente die ze begeleidt komt de treurigheid van het leven naar voren. ‘Eenzaamheid is wanneer er niets bij je beklijft, zei ze, wanneer er om je heen niets wil gedijen, wanneer de gedachte in je opkomt dat je dingen doodmaakt domweg door er te zijn.’ Faye probeert de visie van de studente te koppelen aan haar levenservaring. De schrijfster wil  niet aan haar negatieve duiding en probeert haar een zetje in de goede richting te geven door haar het heft in eigen hand te laten nemen. Eigenlijk gaat het daarover; hoe je ontkomt aan je lot door je leven zelf richting te geven. In een sobere stijl weet Cusk en passent toch heel veel te vertellen. 

De ochtenden

Twaalf jaar geleden alweer kreeg ik van mijn zus ‘IJsregen’, de debuutbundel van Sanneke van Hassel voor mijn verjaardag. Ik was er heel blij mee. De verhalen maakten indruk en vroegen om meer. De schrijfster deed de korte verhalen eer aan en schreef nog een viertal bundels. Ook kwam ze in 2012 samen met Annelies Verbeke met een selectie verhalen over diverse steden met alvast het predicaat ‘De mooiste korte verhalen van de 21^ste eeuw’. Wint het korte verhaal aan terrein? Waarom niet excelleren in hetgeen je goed kunt? Van Hassel schreef overigens wel een roman, ‘Nest’, maar verder komt ze telkens terug bij het korte verhaal. Dat zij daarin helemaal thuis is blijkt ook uit de bundel ‘De ochtenden’.

Het is een bundel met door Jan van Mersbergen geselecteerde verhalen uit haar eerdere bundels. Hij geeft bij elk verhaal ook een korte inleiding. Die had ik telkens liever achteraf gelezen om de verhalen blanco te kunnen lezen, maar de nieuwsgierigheid won het steeds. Het is dan ook wel leuk om de visie van een andere schrijver op een verhaal te vernemen. Maar uiteindelijk gaat het om de verhalen zelf.

Stuk voor stuk sterke verhalen in de zin van dat er een situatie geschetst wordt die stevig staat. In het eerste verhaal begint het meteen goed met een vrouw die tergend lang in een café wacht op een man. Haar man? We weten het niet zeker. In de tussentijd drinkt ze de tijd weg en ontmoet een andere man die ter plekke bezwijkt. Het verhaal ademt hoop, die telkens neergeslagen wordt. De personages zijn levensecht en praten in ongekunstelde woorden.

Ik zie Van Hassel zo zitten in een café in de stad, zogenaamd in zichzelf gekeerd, terwijl ze volop aantekeningen maakt van hetgeen er zich voor haar neus afspeelt. Het is knap hoe zij zich in diverse situaties inleeft. Van een jonge homo in Rome die zich aan mooie jongens vergaapt in een internetcafé tot een Chinees die een snackwagen begint in een opkomende wijk in een stad. Eerst de bouwvakkers, dan de bewoners als klant, had hij zo gedacht. Dan de laatste ontmoeting met een vaste klant en de treurigheid daarvan. Allemaal mooie verhalen over fantastische dromen en het ontluisterende van de realiteit. 

De uitweer

De uitweer is het buitenste deel van een landgoed, daar waar het nog wild en onbewerkt is, rauwe natuur. Het is de omgeving waarnaar Amy Liptrot weerkeert na een uitbundig leven in Londen. Als kind groeide ze op op de Orkney-eilanden, boven Schotland. Ze had een eenvoudig leven in de vrije natuur, maar toen ze eenmaal volwassen was, kon ze niet wachten om naar Londen te verhuizen, the place to be. Daar sleepte haar wilde leven haar mee in een neerwaartse spiraal, in stand gehouden door een overmaat aan alcohol. In dit autobiografische boek vertelt ze haar verhaal en hoe ze uiteindelijk terugkeerde naar de natuur van haar jeugd.

Je zou denken dat het een heel openhartig verhaal zou zijn. Dat is het ook wel, maar toch met mate. De schrijfster vertelt haar verhaal namelijk met de nodige afstand. Ze vertelt meer dan ze laat zien. Het zijn meer een soort memoires, een verhaal over hoe haar leven is verlopen. Ze is wars van spiritualiteit en het is dan ook een rationeel verteld verhaal. Je krijgt een idee van haar leven, maar heel concreet wordt het niet. Zo heeft ze het wel in het algemeen over de liefde en minnaars, maar deze verschijnen nergens ten tonele. Zo was ik zelfs blij toen op zeker moment een man haar enkel beetpakte, een teken van leven!

Dit neemt niet weg dat ze mooie beschrijvingen geeft van het leven in de natuur, als tegenhanger van haar leven in Londen. De tegenstelling stad en platteland en afhankelijk en vrij klinkt in het hele boek door. En passent vertelt ze soms hoe diep ze gezonken was. Ze verloor haar werk en haar relatie. Op een bepaald moment realiseert ze zich dat er iets moet gebeuren om haar leven weer op de rit te krijgen. Dan volgt ze een intensief programma om van de drank af te raken en slaagt daarin. Ze geeft eerlijk aan hoe vaak ze daarna nog hunkert naar alcohol, maar zoekt een tegenwicht. Dat vindt ze op de eilanden van haar jeugd. Ze wandelt, zwemt, kijkt vogels, alles om de leegte die de drank heeft achtergelaten op te vullen.

Het lijkt even of ze een pure natuurfreak is geworden maar ze heeft toch veel contacten met Londen via internet. Dit maakt de eilanden ook minder geïsoleerd dan voorheen. Haar plan om na verloop van tijd terug te keren naar Londen worden voorlopig tegengehouden door de aantrekkingskracht die de eilanden op haar uitoefenen. Geen meeslepend, maar wel een interessant verhaal. 

Als je wilt

De superlatieven op de achterflap van ‘Als je wilt’ van de Deense Helle Helle zijn niet te zuinig. Misschien waren mijn verwachtingen daardoor iets te hoog gespannen. Het gaat over twee hardlopers, een man en een vrouw, die onafhankelijk van elkaar de weg kwijtraken in een bos. Ze ontmoeten elkaar en trekken samen op in twee dagen waarin ze schuilen en overleven voor ze de weg naar de bewoonde wereld weer vinden. In de tussentijd wordt het verhaal van de vrouw verteld. De man is de ik-persoon en van hem komen we weinig meer te weten dan dat hij op het moment van verdwalen een congres bijwoont.

De vrouw is de bikkel van de twee, gaat water halen, verzorgt zijn blaar. Maar de man verzorgt haar later ook als ze ziek wordt van waarschijnlijk besmet water. Ze komen in een boshut terecht en later in een schuur bij een afgelegen huis. Daar biedt een gevulde vrieskist hen wat te eten. Het verhaal  van het verleden van de vrouw voert de boventoon in het boek en ik vroeg me af waarom de constructie met het verdwalen in het bos nodig was om dat te vertellen. Maar misschien was de kleurloze ik-figuur nodig om het aan te horen zonder dat hij de mogelijkheid had om eraan te ontkomen.

Het gaat over haar relaties van vroeger en nu. Ze had iets met Christian maar ze had hem achteraf bezien teveel geïdealiseerd. Ze groeiden uit elkaar. Dit wordt verteld aan de hand van tal van veelzeggende voorbeelden uit de praktijk. De man en vrouw zijn de verloren dagen op elkaar aangewezen en naderen elkaar soms dicht. Hun laatste slaapplaats blijkt de volgende dag vlakbij een bushalte van een lijn naar de bewoonde wereld te liggen. Bijna verlost van hun dwaaltocht of helaas een einde aan hun intieme samenzijn? Ik had nog een uitsmijter verwacht, een of andere twist, maar die was er niet. Met dit verhaal moet de lezer het doen. Als je wilt, en anders ook.