Een vlucht regenwulpen

Eerder las ik van Maarten ’t Hart Dienstreizen van een thuisblijver, wat een amusante verzameling autobiografische verhalen was, waarin hij figureert als de zonderlinge schrijver. De laatste tijd verschijnt soms een filmpje van hem waarin hij met een mix van nuance en ironie een boek van één van zijn collega-schrijvers bespreekt. Het lijkt alsof hij minder wereldvreemd is dan in zijn beginjaren, de jaren ’70. Een vlucht regenwulpen is uit die tijd. Daarin verschijnt een Maarten, die veel weg heeft van ’t Hart, toen ook nog actief als bioloog. Ik vond het een heerlijk boek over een eenling die worstelt met de wereld om hem heen en het geloof dat hij van huis uit heeft meegekregen.

De Maarten in het verhaal heeft een passie voor zijn vak, de biologie, en vooral hoe het kleine tot iets groots kan leiden, zoals bij het reproduceren van cellen. Zijn wetenschappelijke status brengt hem naar Zwitserland waar hij op een congres zal spreken. Dat is zijn kunde en hij weet dat hij met de nodige humor met succes zijn verhaal voor het voetlicht kan brengen. Al het andere baart hem zorgen. Het contact met zijn vakgenoten, de reis naar Zwitserland, de uren in de stad waar hij een vlam van vroeger meent te herkennen. Hij wordt geplaagd door de dwanggedachte dat hij binnenkort dood zal gaan en door de vrees voor grote, lege pleinen. Het lijkt of de reis voor een doorbraak zorgt en hij zijn angsten overwint. Toch blijft hij een buitenstaander maar wel een die gelukkig kan zijn.

De schrijver toont zijn romantische ziel door zijn eeuwige verlangen naar een meisje uit zijn jeugd te beschrijven. Uiteindelijk verlangt hij naar het verlangen, meer nog dan naar de vervulling ervan. Hij ervaart gevoelens voor een collega waarvan hij later beseft dat het wel verliefdheid moet zijn. Als zij naar een ander toe trekt weet hij zichzelf weer de zonderling, die balanceert tussen normaliteit en gekte en geen partij is voor haar. Het in zijn puberteit afgezworen geloof komt bij bepaalde ervaringen met de natuur weer bovendrijven. Er lijkt een hogere hand in het spel. Zo ziet hij bij het overlijden van zijn moeder een vlucht regenwulpen, een uniek fenomeen. Het ergste en het mooiste met elkaar verenigd in een moment. Zo wisselen ook passie en rationele afstand elkaar af in dit persoonlijke relaas.    

Pijn

Misschien ben ik niet romantisch genoeg om het geloofwaardig te vinden dat een vrouw na dertig jaar weer bijna als vanzelf in de armen van haar vroegere geliefde valt. Dat is precies wat gebeurt in Pijn van Zeruya Shalev. De vrouw, Iris, heeft een man, dochter en zoon en een goede baan als directeur van een school. Ze woont in Jeruzalem en heeft een aanslag overleefd, die haar leven sterk heeft beïnvloed. Haar kinderen wilde ze haar pijn besparen waardoor er tussen hen afstand is ontstaan. Haar man is ze getrouwd als makkelijk alternatief voor haar vroegere liefde die haar na de dood van zijn moeder aan de kant zette. Het hele stervensproces hebben ze samen intensief doorgemaakt en hij wil haar vervolgens niet meer zien omdat ze hem aan zijn moeder doet denken. Zijn pijn wordt haar pijn. Nog meer als ze zwaar gewond raakt door de aanslag.

Het is juist die aanslag die hen uiteindelijk weer op elkaars pad brengt. Iris moet naar het ziekenhuis voor controle van haar lijf en treft haar vroegere geliefde aan als arts. Een stormachtige affaire ontvouwt zich. Shalev neemt je mee in de obsessieve liefde van Iris voor haar ex. Het avontuur neemt het over van het dagelijkse leven dat minderwaardig lijkt in haar perceptie. De schrijfster voert een vriendin van Iris op die haar rationeel tegenwicht biedt. Dat geeft het heftige liefdesverhaal wat meer lucht.

Als de dochter van Iris en haar man onder invloed raakt van een duistere man, grijpt Iris dit aan om zich daar met haar hele wezen op te storten. Uit een diepgeworteld schuldgevoel en een magische manier van denken stelt ze de affaire op het tweede plan. Het is bijna gênant om haar in de rol van de overbezorgde moeder te zien en hoe onbeholpen ze haar dochter probeert te helpen. Uiteindelijk zit er toch beweging in de situatie die zich ten goede lijkt te keren. Een dweperig verhaal van een liefde tegen de achtergrond van het hedendaagse Jeruzalem.

Vals licht

Vals licht wilde ik altijd nog eens lezen, het was de laatste roman van Joost Zwagerman die ik nog niet kende. Ik trof ‘m aan in een minibieb en was er heel blij mee. Na zijn Boekenweekgeschenk in 2010 volgde er helaas geen fictie meer van de schrijver. Non-fictie des te meer. Hij bezag en beschouwde, dichtte en stelde samen. Hij liet een schat aan woorden na die getuigen van een scherpzinnig brein. Alweer bijna twee jaar geleden verloren we een groot schrijver.

Zwagerman voert in Vals licht Simon ten tonele die vanuit zijn ouderlijk huis naar de grote stad gaat om te studeren. Hij ontmoet er een jonge prostituee. Wat volgt is een onmogelijke relatie tussen een jongen die gefascineerd raakt door Lizzie terwijl zij een vernuftig spelt speelt met ‘het leven’ en de waarheid. Beide zogenaamde studenten verliezen zich in elkaar en staan steeds meer buiten de dagelijkse realiteit. De zogenoemde ‘onderwaterkamer’ van Lizzie vormt een schemerig decor van hun schaduwbestaan.

Hoe meer Simon bij Lizzie betrokken raakt, hoe meer hem onduidelijk wordt over haar leven. Net als je denkt het geheim van Lizzie ontdekt te hebben, voert Zwagerman een volgende wending in het  verhaal op. Hij zet het dwingende karakter van Lizzie met al haar eigenaardigheden en verzinsels goed neer en vertelt het verhaal in een natuurlijke stijl met levensechte dialogen. Hij bezwijkt gelukkig niet voor de verleiding van een happy end.

Vals licht was Zwagermans derde roman, die verscheen na het succesvolle Gimmick! over de hippe kunstenaarsscene in de jaren ’80. Hij was pas halverwege de twintig toen hij hiermee doorbrak en achteraf beschouwd al op de helft van zijn leven. Op 9 september 2015, de dag na zijn dood, schreef ik een stukje over hem met de titel ‘Onvermogen’. De conclusie dat we moeten leven voor twee onderschrijf ik nog steeds. Ik zag dat ik de verhalenbundel Kroondomein nog niet gelezen heb. Die houd ik nog tegoed.       

Ons element

Aarde draagt ons

aardig zijn wij

aardig donker

en dicht

bij de grond

nu en dan verlicht

door luchtspiegelingen, vuurgevechten

Wassend water werpt ons

telkens terug

op onze eigen grond

aardedonker

en dichter

bij onze oorsprong

verder van elkaar

stil en gedragen

aan weerszijden van ons ravijn

in de diepte starend

de aard van ons

samen zijn

Liefde in tijden van cholera

Eindelijk dan eens de tijd genomen om de klassieker ‘Liefde in tijden van cholera’ te lezen van Gabriel García Márquez. Het verhaal speelt in Zuid Amerika rond 1900. Het is de tijd waarin er veel slachtoffers vallen door de cholera en de eerste ballonvaart door de hoofdpersoon en haar man wordt gemaakt. Zij hebben dan ook de nodige status. Hij is arts en zij, Fermina Daza, heeft haar aanzien verworven door hem te trouwen. Marquez vertelt een liefdesverhaal tegen de achtergrond van Colombia rond de voorlaatste eeuwwisseling. Een tijd waarin de arts nog rondgereden werd in een koets.

De schrijver zet je als lezer eerst op  het verkeerde been door de arts uitgebreid te introduceren en je het idee te geven dat hij de hoofdpersoon is. Maar al gauw komt hij te overlijden door een banaal ongeluk. Dan gaat het verhaal terug in de tijd met Fermina Daza en haar liefdesperikelen vanaf haar dertiende. Florentino Ariza had zijn zinnen op haar gezet maar was in de optiek van haar vader geen goede partij. Haar huwelijk met de arts is een verstandshuwelijk dat in de praktijk voldoende houdbaar lijkt en tevreden stemt. De liefde van Florentino is echter van heel andere aard, hij is een romantische ziel met een levenslange passie voor Fermina. Na de dood van haar man benadert hij haar opnieuw en ditmaal met succes, al blijft het aan het einde ongewis hoe lang zijn droom nog voort kan duren.

Márquez haalt in zijn verhaal het thema van levensgeluk aan. In hoeverre is dit te sturen en in hoeverre is het de uitkomst van pure passie? Ook de liefde op latere leeftijd komt aan bod als blijkt dat de directe omgeving van Fermina en Florentino hun toenadering later in hun leven ongepast vindt. De schrijver vertelt met respect over hun voorzichtige toenadering met alle onzekerheden van de ouderdom die daarbij komen kijken. Een conventioneel verhaal met uitweidingen, details en achtergronden dat je meesleept tot het einde.  

Het leven is elders

Jaromil is een jongen in Tsjechoslowakije die klein is voor zijn leeftijd en onder de plak zit van zijn moeder. Zijn vader is niet in beeld en zijn moeder wil dat niets haar en haar zoon uit elkaar drijft. Milan Kundera schetst een beeld van het na-oorlogse Tsjechoslowakije en de opkomst van het communisme. Jaromil wordt naar de dwingende wens van zijn moeder dichter. Hij hoopt door zware onderwerpen als de dood aan te snijden in zijn poëzie, dat hij serieuzer wordt genomen en als volwassene beschouwd. Hij lijkt echter altijd een zonderlinge eenling te blijven en als hij dan wat meer contacten krijgt, dienen deze vaak een ander doel dan de verbinding met hem.

Het verlangen naar volwassenheid, erkenning en normaal te zijn, drijft hem voort in zijn jonge leven. Hij krijgt een relatie met een meisje dat zijn tweede keus is. Hij grijpt deze toch aan omdat hij daarmee deel uitmaakt van de wereld. Voor haar, een iel meisje van eenvoudige komaf, versimpelt hij zijn gedichten tot romantische cliché-verzen, die zij ook kan verstaan. Haar slaafse gedrag maakt dat hij steeds meer een sadistische macht op haar uitoefent. Om applaus te scoren draagt hij gedichten voor voor de politie. In zijn naïeve blik groeit hij als persoon. In zijn ijver om rechtvaardig te zijn geeft hij zijn vriendin aan. De situatie die volgt maakt een treurig eind aan zijn leven.

‘Het leven is elders’ verwijst naar een uitspraak van Rimbaud. Het echte leven gaat gepaard met drama en uitzinnigheid. Jaromil schept met zijn poëzie een andere wereld en schrijft verhalen over zijn would be-dubbelganger, die van droom naar droom leeft en alles durft. In zijn eigen leven gaat hij roemloos ten onder voordat hij goed en wel op gang is gekomen. Het enige elders waar hij nog kans op maakt zou de hemel kunnen zijn. Maar dit lijkt geen optie voor de schrijver die het onvervulde leven van deze jongen en zijn moeder genadeloos en realistisch neerzet.     

Neeltje Maria Min

Kom heiland, wijze minnaar, blijf.
Voltooi haar. Wees haar toeverlaat
maar slacht haar speelgoedbeesten af.

Ontken haar vrees en strijk haar plooien glad.
Ruk splinters uit haar bleke jeugd en luister
naar wat haar ongeduld beveelt.

Haar kinderlijke drift is niet gespeeld.

Zij zal niet slapen voor zij is gekruisigd.