Mijn leven is mooier dan literatuur

‘Mijn leven is mooier dan literatuur’ vormt de aantrekkelijke titel van een filosofisch getint verhaal van Jannah Loontjens. Helaas wordt de titel al in het voorwoord ontkracht doordat de schrijfster gelijk zegt dat het leven en literatuur niet te scheiden zijn. Lezen vormt voor haar een wezenlijk onderdeel van het leven. Dat dit niet voor iedereen geldt blijkt later in het boek, als een man de boektitel bezigt om te rechtvaardigen dat hij nooit leest.

Loontjens geeft aan dat het voor haar na haar promotie op het gebied van de literatuur een verademing is om in dit boek juist ook haar persoonlijke ervaringen te kunnen gebruiken. Ervaringen die toch als een voedingsbodem voor haar wetenschappelijke werk hebben gefungeerd, maar vanwege hun subjectieve karakter onbenoemd zijn gebleven.

Het persoonlijke maakt haar boek prettig leesbaar; je kunt als lezer makkelijk met haar gedachtegangen laten meevoeren. En toch betreffen dit geen ongefundeerde gedachten, gezien de verwijzingen naar diverse literaire werken, maar ook naar secundaire literatuur en zelfs muziek.

Al vragend naar het hoe en waarom behandelt de schrijfster enkele essentiële vragen binnen het schrijverschap. Interessant voor gevestigde , maar vooral ook voor beginnende schrijvers. Zo heeft ze het over de eeuwige twijfel van de schrijver bij het begin van een verhaal die hem totaal kan blokkeren. Ook bij het einde van een verhaal komt een dergelijke twijfel weer opduiken. Zelf krijgt ze het benauwd als haar boek is gedrukt: zal het te licht bevonden worden?

Ze gaat in op de aard van het lezerspubliek dat je als schrijver nastreeft. Zelf heeft ze eens getwijfeld aan mogelijke aandacht via de Libelle. Zou dit afbreuk doen aan haar boek? Toch heeft ze ervoor gekozen met het idee dat haar lezerspubliek daardoor alleen maar vergroot zou worden. Maar je weet natuurlijk nooit of er ander publiek juist door afhaakt.

Ze zet kritische kanttekeningen bij het zogenaamde literaire publiek, want bestsellers kunnen ook literair zijn en massale aandacht is niet inherent aan slechte kwaliteit. Zo tipt ze ook het eeuwige onderscheid tussen fictie en autobiografie aan, waartussen de scheidingslijn niet heel eenduidig te trekken is. Verder is in haar optiek een makkelijk leesbaar boek vaak juist grondig gecomponeerd. De veelgenoemde stream of consciousness is dan ook niet de gedachtegang van de schrijver, maar betreft de associaties van het personage. Ook gaat ze in op de schrijver als zijn eigen reclamemaker; de hedendaagse schrijver heeft een publiek ik.

Al met al een interessant boek dat vele vragen opwerpt en overdenkt. Met tal van verwijzingen om desgewenst verder te lezen.   

De helleveeg

‘Feeks, kwaadaardig wijf, serpent’ meldt Van Dale bij ‘helleveeg’. En dat is allemaal typerend voor de tante van Albert Egberts. Hij is de hoofdpersoon en verteller in het gelijknamige boek van A.F.Th. van der Heijden. Het boek vormt momenteel het laatste deel in de serie ‘De tandeloze tijd’ waarin de schrijver een beeld oproept van het leven door de jaren heen van mensen uit de jaren vijftig en zestig.      

Albert heeft een dubbele houding tegenover zijn tante, ook wel ‘Tientje Poets’ genoemd. Ze is altijd aan het poetsen en sloven en weet alle gebeurtenissen in haar leven in het negatieve te trekken en anderen hierover verwijten over te maken. Ze kan geen kinderen krijgen en beschuldigt haar ouders, zus en man ervan dat het zover gekomen is. Na een tienerzwangerschap en een onbetrouwbare abortus was het gedaan met haar vruchtbaarheid. De gang van zaken in haar  verleden weet ze altijd zo te draaien dat ze er zelf geen enkele schuld aan heeft.

Je zou denken dat iemand die altijd en eeuwig zo in de slachtofferrol zit geen prettig leesbaar boek op kan leveren. Toch weet Van der Heijden hier een vermakelijk en levensecht verhaal van te maken. Slechts een enkele keer draaft ze wel erg door en is het wat veel van het goede, maar haar levenshouding en tirades zijn overwegend goed gedoseerd.

Bovendien gaat het behalve over zijn tante ook over Albert zelf. Hoe hij opkijkt tegen zijn tante en haar in zijn pubertijd tegen de familie wil beschermen wat hem in een loyaliteitsconflict brengt. Hoe hij haar zelfs eens verleidt en in de loop van zijn leven steeds meer last krijgt van haar manier van doen die haar omgeving opzadelt met een schuldgevoel, zelfs over haar dood heen. De tirades en beschuldigingen hebben de levens van haar familieleden aardig bepaald en verziekt.

Van der Heijden zet het portret van Albert en zijn tante geloofwaardig neer, wat een kunst op zich is, omdat het verhaal behoorlijk over the top is. Het maakt nieuwsgierig naar het autobiografische gehalte, hoewel dit eigenlijk niet ter zake doet. ‘De waarheid is geen excuus’. Wie zei dat ook al weer?

Vader

Het is alweer twee jaar geleden dat het eerste deel van de zesdelige serie autobiografische boeken van Karl Ove Knausgard in de Nederlandse vertaling verscheen. Het is even een  hype geweest, dit grote project van de Noorse schrijver, die met de zes boeken zijn levensverhaal vertelde om vervolgens te besluiten nooit meer een roman te schrijven. Wekenlang prijkte zijn indringende portret in zwart wit in de etalages van de boekhandel. Pas toen ik de aflevering van ‘Boeken op reis’ met hem als hoofdpersoon zag, dacht ik dat dit toch wel een fascinerende man lijkt, die vast ook veel zinnigs te melden heeft. Ik begon aan ‘Vader’, het eerste van de tot nu toe vier vertaalde delen.

Het boek  begint met een verhandeling over de dood waarbij de lezer meteen de diepte in gaat en even op het verkeerde been wordt gezet. Er zit veel inhoud in zijn compacte vertelstijl. Op een bepaald moment schakelt hij als vanzelf over naar zijn eigen situatie en neemt je mee in zijn verhaal. Dit doet hij op een heel natuurlijke manier. Met vlagen is het gênant, omdat je weet dat het puur autobiografisch is en de mensen om hem heen en hijzelf er niet altijd even goed vanaf komen. Maar juist dat pure en rauwe is de kracht van het boek.

Hij snijdt met een grote vanzelfsprekendheid thema’s aan als de werking van het geheugen,  liefde en afstand binnen  het gezin, jeugdliefdes, eenzaamheid en de zoektocht naar woorden van hemzelf als schrijver. De roman waar hij mee bezig was voordat hij aan deze serie begon, beschrijft hij zodanig dat je denkt: maar goed dat die niet is uitgegeven. Het zou een nogal heen en weer slingerend verhaal zijn. Toch is ‘Vader’ ook niet vrij van een zekere onvaste hand van de schrijver.

Hij weet je als lezer overwegend goed mee te nemen in het verhaal van zijn leven, alleen op sommige momenten vervalt hij onnodig in details. Dit gebeurt met name wanneer hij met zijn broer het huis van hun oma opknapt, nadat hun vader er daar een puinhoop van heeft gemaakt en overleden is. Wellicht zijn koken en schoonmaken voor deze man bijzondere werkzaamheden, maar globale verwijzingen daarnaar zouden wat mij betreft wel volstaan. Toch is het over het geheel genomen een indrukwekkend verhaal. Een verhaal waar je tijdelijk in kunt ‘wonen’. Toch heb ik even adempauze nodig voordat ik het volgende deel zou willen lezen. Het verhaal grijpt in. Je wordt deelgenoot van een zekere zwaarte in het leven van de schrijver.  

Een eeuwig doorgaand verhaal

Mijn grote  verhaal waaraan ik al een tijd lang schrijf dreigt tot een einde te komen. Tot een paar maal toe liet ik mijn vorderingen lezen aan mijn schrijfclub en telkens zei een van de deelnemers: Dit is een mooi eind. En dat terwijl ik zelf nog de illusie had een eeuwigheid vooruit te kunnen met dit verhaal zonder einde.

Nu lijkt het echter dat ze toch gelijk krijgt. De beide hoofdpersonen zijn aan het woord gekomen, het verhaal heeft zijn licht over de thema’s geschenen en de laatste woordvoerder kan het mooi afsluiten met een uitgebreide overdenking van het gebeurde. Dat blijkt een loutering te zijn voor beiden die vervolgens elk hun eigen weg vervolgen.

Maar wat dan? Heb ik nog wel een volgend verhaal te vertellen? Wat wil ik met mijn grote verhaal als het eenmaal echt afgerond is? Proberen het te laten uitgeven? Er een mooi eigen kunstzinnig boekje van maken waarvan er maar één bestaat om te laten zien aan mijn dierbaren? Moet het veel gelezen worden of is het te persoonlijk? Ik weet dat toch allemaal niet!

Vandaar dat ik nu nog enkele kleine onderwerpen heb die ik erin wil laten terugkomen. Die probeer ik nu op een natuurlijke manier in het bestaande verhaal te verweven. Zodat het één groot verhaal wordt met een brede inhoud. Beter en toch nog iets meer. En zelfs in dit laatste proces lukt het me mezelf in de weg te zitten. Ik heb weerstand om aan het verhaal door te werken, het moment is niet goed, ik kan het niet in loze uurtjes, maar moet er ruim de tijd voor hebben. En dan ook nog over de nodige inspiratie beschikken.

Kortom: ik ben tegen het einde van mijn verhaal aan het aanhikken. Om maar niet tot de slotsom te hoeven komen dat dat alles was of dat ik er niet mee naar buiten durf te komen. Ik vrees dat ik dit uitstellen van executie heel lang vol kan houden… Maar ergens zal het toch wel zijn einde vinden?

De mooiste kleur die niet bestaat

Debutant Maartje Laterveer levert met ‘De mooiste kleur die niet bestaat’ een volwassen roman af over een Oost Duitse vrouw voor en na de val van de muur. In het verhaal schakelt ze heen en weer van Oost naar West en van voor naar na de Wende. Al wordt alles heel terloops beschreven, er gebeuren toch zeer wezenlijke dingen. De schrijfster weet de lezer zich ervan bewust te maken wat de geschiedenis voor invloed kan hebben op je persoonlijke leven.   
Julia heeft zich ontworsteld aan het leven in Oost Berlijn en leeft een relatief luxe leven met westerse man en kind in Amsterdam. Als zij voor haar werk als journalist terugkeert naar Berlijn, wordt haar eens te meer duidelijk wat de prijs is geweest die ze heeft moeten betalen voor haar vrijheid.

Julia had een heel goede band met haar zus, maar heeft haar verloren tijdens het oude regime. Ze gaven altijd een kleur aan niet tastbare dingen. Alleen vrijheid had in hun ogen geen kleur. In elk geval geen kleur die je zelf kunt kiezen, de mooiste kleur die niet bestaat.

Alexander, haar grote liefde uit Oost Berlijn, komt haar na haar vlucht niet achterna, zoals ze hadden afgesproken. Ze is dan wel vrij, maar een grote illusie armer. Dit is des te wranger als ze bij terugkomst ontdekt hoe het werkelijk is gegaan. Wat waren leugens en van hoe dichtbij kwam het verraad? Wie heeft zich afgekeerd van wie?

Julia voert met Alexander moeizame gesprekken in het huidige Berlijn, die alle zekerheden onder haar vandaan trekken. Ook Alexander heeft een nieuw leven met vrouw en kind. Toch trekken ze elkaar nog steeds aan. Maartje Laterveer weet de spanning tussen beiden intens voelbaar te maken. Je begrijpt als lezer ook de uiteindelijke keuze die Julia maakt voor de toekomst. Een mooi verhaal over hoe eens diep met elkaar verbonden levens uit elkaar kunnen lopen, ingebed in de recente geschiedenis.  

Dorst

Esther Gerritsen schrijft in haar laatste boek weer met onderkoelde toon over een absurde relatie. Ditmaal de relatie tussen moeder en dochter vanaf het moment dat de moeder ernstig ziek blijkt te zijn en niet lang meer heeft. Coco, de dochter, komt dan op het idee om bij haar moeder in huis te gaan wonen. Zomaar, omdat het kan. Haar moeder stemt toe uit beleefdheid en om een pijnlijke situatie te voorkomen. Want eigenlijk hebben ze niets met elkaar, Coco en haar moeder.

De schrijfster heeft een goede hand van het schrijven  levensechte dialogen waarin de gesprekspartners langs elkaar laveren. Haar vader met zijn nieuwe vrouw, haar eigen vriend en haar moeder, allemaal proberen ze elkaar te ontzien en vullen ze de gedachten van de ander in. Als de dokter de moeder komt bezoeken en ze op zijn vraag hoe het gaat ‘goed’ zegt, zegt hij dat ze als ze de buurvrouw tegenkomt en ze geen zin heeft in een praatje, ze dan dit antwoord kan geven, maar niet als hij, haar arts, dit vraagt.    

Bij Coco lijkt het alsof de ziekte van haar moeder haar leven betekenis geeft. Als ze op het punt staat om haar vriend erover te vertellen, verheugt ze zich op zijn troost. Als het slecht gaat tussen haar vriend en haar zoekt ze haar  heil in seksuele escapades, als een soort van bevestiging van haar bestaan. Heeft ze die nodig omdat haar moeder die nooit gegeven heeft? Haar moeder, die niet in paniek was toen ze als kind door een raam reed, maar doodleuk de glaszetter belde.

Esther Gerritsen blijft een soort onbevangenheid houden in haar hoofdpersonages. Ze kijken op een open en bijzondere manier naar de wereld. Ze weet goed onderlinge verhoudingen te typeren. Daarmee maakt ze kleine verhalen groot.    

Een hart zo blank

Een verhaal over schuld en onschuld. Wat als je wel weet maar niets deed? Wat brengt je ertoe een onherroepelijke daad te verrichten? Zijn het toevalligheden, of dragen we schuld met ons mee als ons lot? Maken parallelle levens onze eigen levens minder eigen? Allemaal vragen waarover de Spaanse schrijver Javier Marías zijn poëtische licht laat schijnen. Als in minimal music keren zinnen terug op de cadans van verschillende levens. Met een ogenschijnlijke lichte toets gaat de schrijver de diepte in van wat ons in dit leven staande houdt.

Het begint met een zelfmoord, van wat later de zus van de moeder van de ik-persoon blijkt te zijn. Javier Marías doseert de kennis van de lezer op zo’n manier dat het de spanning erin houdt. Later blijkt steeds hoe het eerder is gegaan. De vader van Juan, de ik-persoon, heeft drie vrouwen aan de dood verloren. Juan, een tolk/vertaler uit Madrid, komt langzamerhand steeds meer te weten over de toedracht hiervan.

De schrijver schrijft met groot respect voor zijn vrouwelijke personages. Ze zijn nieuwsgierig, tactvol en gaan op hun doel af. De een wat driester  dan de ander. Juan koestert daar bewondering voor. Zelf is hij een man vol twijfels. Over zijn verbintenis met zijn vrouw, over de mogelijke erfenis van de schuld van zijn vader, over de richting die zijn leven op gaat.

Moet hij de raad van zijn vader om zijn vrouw niet zijn geheimen te vertellen opvolgen? In de loop van het verhaal wordt duidelijk waar zijn vader deze raad vandaan haalde. Als zijn vrouw achter het geheim van zijn vader komt, stijgt zij daardoor in zijn achting en geeft hun verbintenis hem een goed gevoel. Ze gaan samen een toekomst tegemoet die zij onbewust toezingt en die hij overdenkt.

Een al in 1991 geschreven verhaal, wat nu opnieuw is uitgegeven. De setting was anders, maar de mensen zijn hetzelfde. Een mooi psychologische roman die je meedraagt tot het einde.